Fundacja W Związku Z Rakiem, ul. Nabycińska 19/306, 53-677 Wrocław, NIP: 897-18-07-063

Guzy Mózgu

GUZY MÓZGU

Guzy mózgu to wszelkie obce dla mózgu struktury, w tym nowotwory, których rozrost powoduje wzrost ciasnoty śródczaszkowej. Przykładami najczęstszych guzów mózgu pochodzenia nienowotworowego są: ropień mózgu, pasożyt (np. bąblowiec lub wągier), duży tętniak, torbiel pajęczynówki. Objawy guza mózgu mogą być rozmaite, różniące się ze względu na lokalizację guza. Mogą pojawić się zaburzenia pamięci, stany lękowe, napady padaczki, wymioty, zanik uczuć wyższych i inne. Poważnym powikłaniem guza mózgu jest wgłobienie mózgu, które jest bezpośrednim zagrożeniem życia człowieka.
Najczęściej spotykane guzy mózgu to nowotwory mózgu. Niektóre z nich mają charakter łagodny, co oznacza, że rosną powoli i nie powodują nacieków w tkankach otaczających. Inne są złośliwe, co oznacza, że atakują sąsiednie struktury. Jednak nawet złośliwe nowotwory głowy cechuje zazwyczaj niskie ryzyko wystąpienia przerzutów odległych. Ewentualne niepowodzenia leczenia związane są z niewyleczeniem nowotworu w pierwotnej jego lokalizacji.

Nowotwory złośliwe mózgu odpowiadają za około 3% wszystkich zgonów związanych z chorobą nowotworową u dorosłych, ale jednocześnie u dzieci są najczęstszym po białaczkach rodzajem nowotworu i stanowią aż 20% wszystkich nowotworów złośliwych przed 18. rokiem życia. Najbardziej powszechne nowotwory mózgu to oponiaki i glejaki.

Objawy:

Różne guzy mózgu powodują podobne objawy ogólne (zależne od ciśnienia śródczaszkowego) i ogniskowe (powodowane lokalizacją guza i niszczeniem tkanki mózgowej).
Ból głowy to najczęściej spotykany objaw ogólny. Ból głowy narasta wraz ze wzrostem ciśnienia śródczaszkowego, który jest częstym powikłaniem, szczególnie nowotworów móżdżku, blokujących przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego. Objawy wzrostu ciśnienia śródczaszkowego rozwijają się zwykle stopniowo, wraz ze wzrostem guza mózgu. Z czasem dołączać mogą: nudności i wymioty, zaburzenia psychiczne, problemy z pamięcią, zaburzenia równowagi, zaburzenia świadomości, zaburzenia snu, pacjent staje się bardziej aktywny lub wycofany, a na dnie oczu widać tzw. tarczę zastoinową, która może powodować zaburzenia widzenia – pacjenci często skarżą się, że widzą „jak przez mgłę”.
Przy nowotworach mózgu często występują napady padaczkowe i towarzysząca im utrata przytomności. Można stwierdzić zwolnienie tętna i bolesność opukową czaszki w badaniu lekarskim. Niekiedy występują objawy podrażnienia opon.

W niektórych przypadkach, gdy guz mózgu jest szczególnie duży, może dojść do przemieszczenia mózgu poza naturalne granice występowania – nazywane jest to wgłobieniem lub wklinowaniem mózgu. Zagraża to życiu człowieka. Ból głowy nasila się wtedy, tętno zwalnia, a następnie przyśpiesza. Jeśli guz mózgu umiejscowiony jest w półkuli mózgowej, jedna źrenica oka rozszerza się i nie reaguje prawidłowo na światło. W guzach umiejscowionych w pniu mózgu i móżdżku, wklinowujących się do otworu wielkiego czaszki, dochodzi szybko do zaburzeń oddechowych. Jeśli zmiany nie są leczone, dochodzi do śmierci.

Występowanie objawów ogniskowych związane jest z umiejscowieniem guza w danej strukturze mózgu. Jeśli guz mózgu występuje w płacie czołowym, najczęstsze jest otępienie, zmniejszenie spontaniczności, obniżenie krytycyzmu, uczuć wyższych. U niektórych pacjentów dochodzi do obniżenia energii, nawet całkowitej apatii, podczas gdy u innych pojawia się nadpobudliwość, w niektórych przypadkach dochodzi nawet do patologicznej agresji i niepohamowanego popędu seksualnego. Niekiedy dochodzi do zaburzeń zmysłów – wzroku i węchu, na skutek uszkodzenia nerwów przewodzących wrażenia zmysłowe. Niekiedy pojawiają się zaburzenia chodu, równowagi, niekontrolowane skurcze mięśniowe czy tzw. zespół obcej ręki, kiedy pacjent wbrew woli wykonuje skomplikowane ruchy ręką. Zajęcie ośrodka ruchowego mowy prowadzi do zaburzeń wysławiania.
Przy guzach płata skroniowego charakterystycznym objawem są zaburzenia mowy, pacjent wypowiada się płynnie, ale popełnia wiele błędów językowych, gramatycznych, zamienia słowa i w konsekwencji jest niezrozumiały dla otoczenia. Jeśli dojdzie do uszkodzenia zespołu hipokampa, upośledzona zostaje pamięć świeża. Ponadto pojawiać się mogą napady lęku i stany depresyjne.

Guzy mózgu zlokalizowane w płacie ciemieniowym powodują zaburzenia czucia w połowie ciała przeciwległej do zajętej półkuli. Chory często ignoruje przedmioty w swoim otoczeniu po tej stronie ciała. Jeśli guz znajduje się jednocześnie w płacie ciemieniowym i potylicznym, dochodzi do zaburzeń rozpoznawania twarzy. Zajęcie płata potylicznego skutkuje zaburzeniami widzenia.

Nowotwory pnia mózgu powodują uszkodzenie długich dróg nerwowych i nerwów czaszkowych, co może skutkować szeregiem objawów. Najczęściej występują zaburzenia widzenia, opadanie powiek, drżenie, zaburzenia świadomości i inne.

Guzy móżdżku charakteryzują się szczególnie podwyższonym ciśnieniem śródczaszkowym na skutek blokowania przepływu płynu mózgowo-rdzeniowego. Jeśli dojdzie do uszkodzenia robaka, mogą pojawiać się zaburzenia chodzenia i oczopląs.
Najważniejszym narzędziem diagnostycznym w różnicowaniu guzów mózgu jest tomografia komputerowa. Dzięki tomografii komputerowej można dokładnie zlokalizować guzy mózgu, ocenić ich stan i zagrożenie wgłobieniem.

Pomimo że tomografia komputerowa daje bardzo dużo informacji o wielkości i lokalizacji guza mózgu, co w połączeniu z innymi czynnikami ryzyka pozwala wytypować jego rodzaj, to dla pewnej diagnozy wykonuje się stereotaktyczną biopsję gruboigłową, w celu pozyskania materiału do oceny histopatologicznej.

U osób starszych, z powodu zmniejszania ogólnej masy mózgu wraz z wiekiem guzy mózgu wykrywane są późno. Sygnalizować je raczej mogą zmiany psychiczne. Jeśli wykryty został guz mózgu, jego leczenie jest zwykle chirurgiczne. Operacyjność guza warunkuje umiejscowienie i charakter zmiany. Operacja jest skuteczniejsza w przypadku guzów położonych powierzchownie, zwłaszcza jeśli są to nowotwory łagodne, które nie naciekają otaczającej je tkanki mózgowej.
Stosunkowo często występującym nienowotworowym rodzajem guza mózgu jest ropień. Powstaje on na skutek zakażenia bakteryjnego, które może być wynikiem otwartego urazu czaszkowo-mózgowego lub przejścia zakażenia z innych części ciała, szczególnie zatok i ucha lub drogą krwionośną z dalej położonych narządów. Objawy neurologiczne zależą od położenia ropnia, oprócz nich występuje zwykle gorączka i wzmożone ciśnienie śródczaszkowe. Leczenie sprowadza się do antybiotykoterapii, chirurgicznego usunięcia ropnia i usunięcia pierwotnego źródła infekcji.

Częstym guzem mózgu o nienowotworowej naturze jest również tętniak. Szacuje się, że nawet kilka procent społeczeństwa ma tętniaka mózgu. Jest to poszerzenie światła tętnicy wewnątrz czaszki, które uciska na struktury mózgu oraz grozi pęknięciem, co prowadzi do wylewu krwi do mózgu i powstania krwiaka, będącego stanem zagrożenia życia i wymagającym intensywnego leczenia. Większość tętniaków w mózgu nie daje objawów, ze względu na swoją stosunkowo niedużą wielkość, dlatego zwykle jego pęknięcie jest niespodziewane.
Podobne objawy do guzów mózgu, związane ze wzrostem ciśnienia śródczaszkowego, daje krwiak mózgu, związany z doświadczeniem ostrego urazu głowy lub pęknięcia tętniaka. Krwiak powstaje wskutek wystąpienia krwawienia wewnątrz czaszki, w jego efekcie krew dostająca się w niekontrolowany sposób zwiększa ciśnienie i wywiera presję na mózg. Powstanie krwiaka śródczaszkowego jest stanem zagrożenia życia wymagającym szczegółowego monitorowania, a często również interwencji chirurgicznej. Krwiak powoduje szybki wzrost ciśnienia śródczaszkowego, co się może zakończyć śmiercią na skutek wgłobienia mózgu.

Torbiele pajęczynówki to torbiele zawierające płyn mózgowo-rdzeniowy otorbiony tkanką pajęczynówkową i kolagenem. Rozwijają się zwykle pomiędzy powierzchnią mózgu i podstawą czaszki lub na oponie pajęczej. Zwykle są to zmiany wrodzone, których objawy, podobne do objawów guza mózgu, mogą pojawiać się w dorosłym życiu. Nieraz nie dochodzi do manifestacji torbieli przez całe życie, nawet jeśli jest ona bardzo duża. Prawdopodobnie wiąże się to z jej powolnym rozwojem od wczesnego dzieciństwa, do którego aktywność mózgu przystosowuje się. Leczenie chirurgiczne podejmuje się, jeśli pojawiają się objawy, a rokowanie z reguły jest bardzo dobre.
Najczęstszymi nowotworami mózgu są nowotwory wtórne, czyli guzy przerzutowe będące wynikiem odległych przerzutów z innych organów. Średnio co czwarta osoba zmarła w wyniku nowotworu złośliwego miała przerzuty w mózgu w momencie śmierci. Największe powinowactwo do odległych przerzutów do mózgu wykazują złośliwe nowotwory płuc, nerki, piersi oraz czerniak. Leczenie w takich przypadkach zależy od rodzaju nowotworu pierwotnego, jego wrażliwości na chemioterapię oraz ogólnego rokowania związanego z przebiegiem choroby nowotworowej. W uzasadnionych przypadkach rozważa się leczenie chirurgiczne oraz radioterapię.
Spośród pierwotnych guzów mózgu najgorszą sławą cieszą się glejaki, czyli nowotwory gleju – tkanki, która obok neuronów stanowi główny składnik mózgu. Komórki glejowe w mózgu spełniają wiele funkcji pomocniczych względem neuronów i nie są jednorodne. Wyróżnia się astrocyty, glej wyściółkowy, glej skąpowypustkowy i inne. W zależności od tego, które komórki przekształciły się w nowotwór oraz rodzaju mutacji, złośliwość nowotworu i rokowanie dla pacjenta są bardzo zróżnicowane.
Leczenie nowotworów rozpoczyna się od podania kortykosteroidów, obniżających ciśnienie śródczaszkowe, leków przeciwdrgawkowych oraz leków mających łagodzić ewentualne zaburzenia metaboliczne.

Podstawą leczenia nowotworów mózgu jest leczenie chirurgiczne. Po pierwsze, stanowi ono ostateczne narzędzie diagnostyczne, jako że nie zawsze jest możliwość wykonania biopsji, przez co pozostaje pewien margines niepewności co do rodzaju nowotworu, mogący przekreślić szanse na jego skuteczne wyleczenie. Nowotwór o zmniejszonej masie jest również zwykle lepiej ukrwiony, co zwiększa szansę skutecznej chemioterapii, zapewniając lepszy dostęp leku do jego komórek. Tym samym leczenie chirurgiczne stanowi nieraz wstęp do właściwej chemioterapii bądź radioterapii.

Nawet jeśli rodzaj i stopień zaawansowania nowotworu nie dają szans na wyleczenie, leczenie chirurgiczne stanowi zwykle dobrą terapię paliatywną – zmniejszenie masy guza przyczynia się zwykle do wydłużenia i polepszenia jakości życia pacjenta.

Właściwą formą leczenia chirurgicznego jest usunięcie całości guza mózgu, wraz z otaczającym go marginesem bezpieczeństwa. Wycięcie części mózgu, w której rośnie nowotwór, nie zawsze jest jednak możliwe, ze względu na istotne dla procesów życiowych jej funkcje.

Uzupełnieniem leczenia chirurgicznego jest teleradioterapia. Radioterapia w nowotworach mózgu jest szczególnie trudna, ze względu na delikatną, zdrową tkankę mózgu, którą mogłaby łatwo uszkodzić. Dlatego wykorzystuje się metody stereotaktycznej radiochirurgii:

nóż gamma, który jest urządzeniem posiadającym ponad dwieście niezależnych źródeł promieniowania jonizującego o niewielkiej dawce. Promieniowanie to jest ustawiane w ten sposób, aby wiązki promieniowania zbiegały się w lokalizacji guza, dzięki czemu otrzymuje on dużą dawkę promieniowania, a otaczające go tkanki stosunkowo niską.
przyspieszacz liniowy – narzędzie, które emituje wiązkę promieniowania w formie pojedynczej, prostoliniowej wiązki, umożliwiając jego precyzyjne skierowanie w kierunku miejsca objętego zmianami, przy minimalnym uszkodzeniu tkanek sąsiadujących.
Niestety wszystkie techniki leczenia guzów mózgu wiążą się z wysokim ryzykiem wystąpienia skutków ubocznych i powikłań. W porównaniu do terapii innych nowotworów, leczenie guzów mózgu jest utrudnione ze względu na dostęp do nich. Dostęp ten jest utrudniony z powodu konieczności wykonania kraniotomii – czyli otwarcia czaszki, który to zabieg sam w sobie wiąże się z ryzykiem wystąpienia wielu powikłań neurologicznych, a osoba po operacji nieraz musi zastać poddana specjalnej rehabilitacji.

Chemioterapia również posiada ograniczone zastosowanie w nowotworach mózgu, ze względu na istnienie bariery krew-mózg, która ogranicza dostęp leków do mózgu, w efekcie często dawki skuteczne w leczeniu nowotworów powodowałyby zbyt silne efekty niepożądane. Poza tym wiele złośliwych guzów mózgu wykazuje znaczną chemiooporność.